Cé a thabharfadh suas a shuíochán?
Aistriúchán uathoibríoch ón mBéarla. Léigh an buntéacs Béarla
Éist leis an alt iomlán
Taifeadadh Béarla
Taifeadadh Béarla · Guth ríomhghinte
Ar an 1 Márta 2017, bhí mé i mo shuí i ngailearaí poiblí Dháil Éireann in aice le beirt den Lucht Siúil a raibh aithne agus meas agam orthu. Bhí an gailearaí lán go doras. Bhí daoine den Lucht Siúil mórthimpeall orm, agus daoine den phobal socraithe inár measc. Thíos ag na geataí, bhí teaghlaigh ó cheann ceann na hÉireann ag fanacht sa bháisteach le cloisteáil ón Taoiseach go raibh aitheantas á thabhairt do stádas eitneach an Lucht Siúil. Bhí daoine ina measc a chaith tríocha bliain i mbun feachtais chun na focail a bhí sé ar tí a rá a chloisteáil.
Dúirt mé le roinnt dár muintir gur cinnte go bhféadfadh cuid de na cuairteoirí socraithe a suíocháin a thabhairt suas. Is cuimhin liom an moladh a chur ar aghaidh chuig Bríd Smith de People Before Profit. Tá an chéad rud a rinne Bríd ina dhiaidh sin ar leathanach 460 den taifead Dáil. Bhí leathuair a chloig caite aici ag na geataí agus mheas sí go raibh idir 150 agus 200 Mincéirí amuigh. Ó urlár an Dáil, d’iarr sí ar chuairteoirí socraithe sa ghailearaí a n-áiteanna a thabhairt suas. D'fhiafraigh sí an bhféadfaí seomra eile a oscailt. Ansin thairg sí gan a cuid ama cainte féin a fhágáil agus cabhrú le daoine a thabhairt isteach.
Tá aithne agam ar Bhríd go pearsanta. Is iomaí uair a bhuaileamar, ag cruinnithe agus in áiteanna eile. Sílim gur duine iontach í agus gur polaiteoir níos fearr fós í. Cúis amháin leis an tairiscint sin éirí as a cuid ama cainte. Bhí sí sásta a seal sa Dáil a chailleann dá mbeadh teaghlach eile in ann teacht isteach. Ón áit ar shuigh mé, ní fhaca mé cuairteoir socraithe ina sheasamh chun Mincéir a thabhairt dá suíochán. D'oibrigh cuid de na daoine a d'aithin mé taobh le Mincéirí le blianta. Smaoiním ar na suíocháin sin aon uair a fhiafraíonn duine díom cad atá i gceist agam leis an gcoimpléasc slánaithe socraithe. Thuig Bríd go díreach cé a tháinig chun an chaint a chloisteáil agus cén suíochán amháin a b’fhiú dóibh.
Shroich nuacht an tsuí mé mar fhógra thar oíche. Bhí níos mó rabhadh ag roinnt daoine. Dúirt Ruth Coppinger leis an Teach go raibh ainmneacha curtha isteach aici tuairim is tríocha sé huaire an chloig roimhe sin. Gerry Adams dúirt go raibh an cheist ardaithe ag Aonghas Ó Snodaigh an Déardaoin roimhe sin. Mhínigh an Ceann Comhairle nach raibh an iomarca foirne ann chun an slua a bhainistiú go sábháilte. N’fheadar mar sin an raibh níos mó suime san fhógra a rinneadh ná in am a thabhairt dár dteaghlaigh a bheith ann. Chuaigh an chaint ar aghaidh agus Mincéirí fós ag an ngeata.
Nuair a chríochnaigh Enda Kenny, ghlaoigh mé síos air. “Taoiseach, gabh leithscéal thar ceann an Stáit don Mincéirí.” Chuir The Irish Times na focail sin i gcló an tráthnóna sin.
Rud a bhí á iarraidh agam ó bhí mé óg
Timpeall 2001 nó 2002, is cuimhin liom a rá gur chóir don Rialtas leithscéal a ghabháil linn. Dúirt Mincéir eile go raibh an Rialtas ann chun cabhrú linn. Cén fáth ar chóir dó leithscéal a ghabháil? Mhínigh duine socraithe cén fáth a bhféadfadh leithscéal a bheith dlite, agus rinne an Mincéir athmhachnamh. Bhí mé óg go leor chun a bheith curtha amú le chomh beag a d’athraigh an argóint san am a thóg sé ó mo bhéal go béal duine éigin eile.
Ghlac mé páirt sa pholaitíocht go luath. Sa bhliain 2004 bhí mé ar dhuine de bhunaitheoirí Mincéirs Whiden. Theastaigh uaim Mincéirí a bheith in ann teacht le chéile, cinneadh a dhéanamh ar cad a bhí tábhachtach dúinne agus daoine a thoghadh chun na cinntí sin a dhéanamh. In earrach 2009, thuairiscigh Changing Ireland go raibh níos mó ná 750 Mincéirí cláraithe mar chomhaltaí dár dTionól. Thogh an Tionól an Chomhairle. Bhí vóta ag gnáthbhall. Ba é sin an rud is tábhachtaí dar liomsa.
Féadfaidh eagraíocht dheonach a bord a thoghadh. D’fhéadfadh nach mbeadh vóta ag ball den phobal Mincéir sa toghchán sin agus nach mbeidh aon mhodh aige ionad an té a théann os comhair aire thar a gceann. Tá mé ag iarraidh seo ó bhí mé óg. Má deir duine go ndéanann siad ionadaíocht dom, cathain a bhfaighidh mé vóta?
In 2010, d’iarr Mincéirs Whiden leithscéal Stáit, idirghabháil Silvia Brandi a taifeadadh ina tráchtas dochtúireachta in 2013 ag University College Cork. Tá cuireadh chuig cruinniú Tionóil eile ar marthain ó Mheán Fómhair 2013. Tugann sé an t-aitheasc ar Bhóthar Áth Cinn i nGaillimh agus an uair a thosóidh an cruinniú. In 2019 Dylan Foley agus chuir mé togra eile le haghaidh tionóil Mincéir tofa os comhair an Seanad. Is cuimhin liom freisin cabhrú le leathanach Facebook dar teideal Mincéir Assembly a bhunú. Ag agóid i mBaile Átha Cliath, d’fhiafraigh fear ón Irish Traveller Movement díom cad a theastaigh uainn go ndéanfadh an tionól. Dúirt mé gur theastaigh uainn go mbeadh tionchar éigin ag Mincéirí ar na heagraíochtaí a rinne ionadaíocht dúinn. Mar is cuimhin liom a fhreagra, ba é an rud a bhuail air ná an méid smachta a d’fhéadfadh na heagraíochtaí a chailleadh. Comhrá gairid a bhí ann. Chuala muid an ceann eile ag cur síos ar an aistriú céanna cumhachta.
Rud a d’aithin an Taoiseach
Tá abairt as óráid Enda Kenny ar fiú í a léamh taobh leis an gceann a mhol gach duine. Dúirt sé nach gcruthódh aitheantas “cearta aonair, bunreachtúla nó airgeadais ar bith”. Mhínigh sé go raibh cearta ag Mincéirí cheana féin faoin mBunreacht agus faoi dhlí na hÉireann. Chreid sé go bhféadfadh aitheantas an caidreamh idir Mincéirí agus an tsochaí i gcoitinne a athrú. Tuigim cén fáth ar sheas daoine a throid ar son an admháil sin agus ar mhol siad. Chuala mé freisin an teorainn a chuir an Rialtas ar a fhógra féin. Ba é mo ghlaoch ón gailearaí ná rud éigin eile a d’fhéadfadh an Stát a dhéanamh an tráthnóna sin. D’fhéadfadh sé a admháil cad a rinne sé ar ár ndaoine.
Cuidíonn an dlí le míniú a thabhairt ar an bhfáth a ardaím ceist na teanga fós. D’ainmnigh reachtaíocht chomhionannais na hÉireann ballraíocht den phobal Mincéir mar fhoras cosanta roimh 2017. Téann cearta mionlaigh idirnáisiúnta níos faide ná cosaint ón idirdhealú freisin. Cosnaíonn Airteagal 27 den Chúnant Idirnáisiúnta ar Chearta Sibhialta agus Polaitiúla ceart daoine a bhaineann le mionlaigh eitneacha, reiligiúnacha nó teanga taitneamh a bhaint as a gcultúr, a reiligiún a chleachtadh agus a dteanga a úsáid le chéile.
Ardaíonn an dúchas ceist eile faoin gcaidreamh idir daoine, a gcríoch agus na húdaráis a tháinig chun iad a rialú. Labhraíonn Dearbhú na NA um Chearta na nDaoine Dúchasacha ar fhéinchinneadh in Airteagal 3, ar ionadaithe a roghnaíonn na daoine trína nósanna imeachta féin in Airteagal 18, agus ar thailte atá faoi úinéireacht, áitithe nó úsáidte go traidisiúnta in Airteagal 26. Féadfaidh daoine a bheith ina nDúchasach agus ina mionlach eitneach araon. Is caighdeáin idirnáisiúnta iad sin. Chaithfí éileamh ar phíosa áirithe talún in Éirinn a bhunú go fóill faoin dlí a bhaineann leis.
Tuigim Mincéirí mar Ghaeil Dúchasacha. Agus mé ag argóint ar son na tuairisce sin, tá mé ag iarraidh ar Éirinn scrúdú a dhéanamh ar an méid a tharla dár gcaidreamh le talamh, conas a chuaigh cinntí ar ár saol i lámha eile agus cé a bhfuil an t-údarás aige labhairt ar ár son anois. D’fhág aitheantas 2017 na ceisteanna sin oscailte. Thar na blianta, is minic a thuill ardú cáil dom as a thabhairt amach. Tá leisce orm freastal ar chruinnithe áit a bhfuil a fhios agam cá mhéad ama a chaithim ag cosaint mo cheart fiafraí.
Nuair a deir an leabhar scoile “muid”
I léacht ar conas a thagann náisiúin i réim, rinne an staraí Timothy Snyder cur síos ar cad a tharlaíonn nuair a shroicheann scéal náisiúnta an seomra ranga. “Glacann an náisiún seilbh ar an stát, glacann an stát seilbh ar an oideachas, glacann an t-oideachas seilbh ar na páistí.” Bhí sé ag labhairt faoi conas a thagann náisiún chun an t-am atá caite a éileamh. Is ceist bheag í an cheist a fhágann mé in Éirinn. Nuair a deir an leabhar scoile “muid”, cé a thuigeann páiste Mincéir gur ciall leis sin?
Is féidir le páiste socraithe agus Mincéir suí in aice lena chéile ag foghlaim dáta neamhspleáchas na hÉireann. Cé chomh minic is a chuirtear ceist ar na dlíthe a choinnigh an Stát nua, nó cad a bhí i gceist acu don teaghlach a bhí ina gcónaí i vaigín míle ón scoil?
“Is féidir le scoil saoirse náisiúnta na hÉireann a mhúineadh agus is beag cuntas a thabhairt do leanaí ar Mincéir saoil nó ar na polasaithe atá dírithe orthu.” — More Than Sorry, caibidil 4, lch. 29.
I mo pháipéar How the Irish Became Settled (and the Travellers Remained Indigenous), fiafraím conas a tháinig daoine le stair teaghlaigh an-difriúla ar a dtugtar an daonra socraithe. D’fhéadfadh teaghlach Gaelach fanacht ar an bhforas céanna fad is a thug deontas údarás do dhuine éigin eile air. Céadta bliain ina dhiaidh sin, is féidir le páiste foghlaim faoin aimsir Ghaelach sin mar chuid d’oidhreacht na hÉireann agus teaghlach beo Mincéir a chloisteáil a gcuirtear síos air mar dhaoine a bhfuil orthu luí isteach go fóill. Is leis an oileán seo an aimsir Ghaelach. Ba cheart go mbeadh seans ag duine ar bith atá ag iarraidh foghlaim faoi. Is cuimhin liom an staraí Mincéir Michael McDonagh ag déanamh an phointe go bhféadfá stair na hÉireann a insint tríd an saol Mincéirí’, agus chun ár saol a thuiscint bhí ort eolas a chur ar stair na hÉireann.
An rud a chuireann isteach orm ná go raibh ar éinne Bille a thabhairt os comhair an Oireachtas chun spás a dhéanamh don stair sin ar scoil. Mincéirí a d'inis ár scéalta féin i gcónaí. D'iarr an Traveller Culture and History in Education Bill 2018 rud éigin ar scoileanna aitheanta. Mhol sé gur cheart dóibh eolas agus tuiscint ar Mincéir ar chultúr agus ar stair a chur chun cinn. Ceithre bliana tar éis ár tráthnóna sa ghailearaí, tháinig Bríd Smith ar ais chuig an gceist sin sa Dáil. Ar an 1 Iúil 2021, le linn na díospóireachta ar an Dara Céim, ghabh sí buíochas leis na daoine a thug an Bille ar aghaidh. Theastaigh uaithi é a rith. Ansin d’iarr sí ar an Teach machnamh a dhéanamh ar an bhfáth go raibh reachtaíocht ag teastáil ó scoileanna na hÉireann chun leanaí a mhúineadh faoin Mincéirí a roinn siad an t-oileán seo leo.
"Cén fáth a gcaithfimid é sin a dhéanamh? Cén fáth a gcaithfimid ... reachtaíocht a rith chun é sin a dhéanamh?" — Bríd Smith, Dáil Éireann, 1 Iúil 2021.
D’iarr Bríd ar an Stát imscrúdú a dhéanamh ar a láimhseáil féin ar Mincéirí. Is é sin a thugann a ceist ar ais go dtí an leithscéal dom. Má tá leanbh Mincéir agus leanbh socraithe le tuiscint a fháil ar a bhfuil leithscéal ag Taoiseach, tá deis tuillte ag an mbeirt acu cad a tharla a fhoghlaim.
Ar 23 Deireadh Fómhair 2026 scríobh mé thar ceann an Fhorais chuig an Roinn Oideachais agus Óige agus chuig Tithe na Seirbhíse Oireachtas faoi shaoráil faisnéise. Ocht mbliana tar éis an Bille a thabhairt isteach, bhí mé ag iarraidh a fháil amach cad a tharla dó. Sheiceáil Leah Hensey, an t-oifigeach SF Oireachtas, le hOifig na nImeachtaí. Ar 28 Deireadh Fómhair dúirt sí liom go raibh an Dáil tar éis an Bille a chur ar ais ar a liosta gnó an 1 Bealtaine 2025. Ní raibh an oifig in ann teacht ar aon taifead gur seoladh chuig roghchoiste é sa Dáil reatha ina dhiaidh sin. D'fhreagair sí an cheist faoi atreorú, agus d'aontaigh mé an t-iarratas áirithe sin a dhúnadh.
Scríobh mé freisin chuig an gComhchoiste um Phríomhcheisteanna a bhaineann leis an gComhphobal Mincéir. Thug a cathaoirleach, an Teachta George Lawlor, freagra dom féin an 29 Deireadh Fómhair. Bhí an Bille tar éis é a thoghadh don Dáil agus a thréimhse mar chathaoirleach. Ghabh sé buíochas liom as a aird a tharraingt air agus thiomnaigh sé cabhrú leis. Bhí meas agam ar an bhfreagra sin. Ar 2 Samhain scríobh mé ar ais ag fiafraí de cad é an chéad chéim eile.
Chuirfinn an stair seo ar churaclam gach scoile in Éirinn. Sin cuid den rud a chiallaíonn díchoilíniú domsa. Tá ábhar Mincéir stair agus cultúr á thairiscint ag an gComhairle Náisiúnta Curaclaim agus Measúnachta cheana féin do mhúinteoirí. Seo ceacht a chuirfinn leis. Tabhair treoracha an Stáit don Commission on Itinerancy do na daltaí. In aice leo, tabhair cuntas dóibh ar na teaghlaigh Mincéir as Baile Formaid a d’iarr go n-éistfí leo. Theastaigh ón Rialtas go socródh teaghlaigh. Bhí na teaghlaigh ag iarraidh a fháil amach cá bhféadfaidís dul nuair a aistríodh ar aghaidh iad. Lig don rang an difríocht idir an dá cheist sin a chloisteáil.
Smaoiním ar an bpáiste Mincéir a chloiseann ráiteas faoina theaghlach agus a chaithfidh cinneadh a dhéanamh ansin ar cheart é a fhreagairt os comhair an ranga. Is féidir leis an múinteoir cuid den mheáchan sin a bhaint den leanbh tríd an stair a bheith ar eolas aige agus é a mhúineadh do chách. Tuigeann comhghleacaí socraithe cén áit ar tháinig an ráiteas. Faigheann dalta Mincéir leabhar scoile a oscailt agus a mhuintir a aimsiú ann ar ghnáthlá scoile. D’fhéadfadh sé sin a dhéanamh beagán níos éasca a mhothú go bhfuil tú bainteach leis. Agus mé ag caint faoi leigheas le chéile, tá súil agam gur féidir tús a chur leis sa seomra ranga sin.
Dlí Westminster ar dheasc Éireannach
Tóg capall a théann ar seachrán isteach i bpáirc feirmeora. Cé a fhreagraíonn don damáiste? I 1963 ritheadh coimisiún Éireannach ag féachaint ar an gceist sin ar thángthas air le haghaidh dlí Westminster in 1851. Ar leathanaigh chlóite 97–98 den Report of the Commission on Itinerancy, mhol na coimisinéirí alt 8 den Summary Jurisdiction (Ireland) Act 1851 a choinneáil do chásanna lasmuigh de chion nua a mhol siad, agus na pionóis uasta a ardú.
Bhainfeadh an cion nua le duine gan áit chónaithe seasta. Más rud é go raibh a gcapall nó a fheithicil ar thalamh duine eile, chuir an togra an t-ualach orthu a chruthú go raibh cead tugtha ag an úinéir. I 1985 thug an Coimisiún um Athchóiriú an Dlí aird ar chás a thuigfeadh feirmeoir ar bith. D’fhéadfadh ainmhithe feirmeora dul ar strae isteach i bpáirc an chéad fheirmeora eile freisin. Mhol sé riail a bhainfeadh leis an dá úinéir. Cad a bhain seoladh an chéad fhir leis an dochar don bharr?
“Seo atá i gceist agam le hoidhreacht choilíneach. Breis is daichead bliain i ndiaidh neamhspleáchais, roghnaigh coimisiún Éireannach dlí a ritheadh ag Westminster, mhol pionóis níos troime agus leag sé na moltaí sin laistigh dá pholasaí ionsúite.” — More Than Sorry, caibidil 3, lch. 22.
Bhí moltaí á ndéanamh ag na coimisinéirí. Tá sampla ann freisin ar féidir leat an Oireachtas a ritheadh i ndáiríre a léamh in Acht. Chuir Alt 20 den Local Government Act 1925 forálacha núis an Public Health (Ireland) Act 1878 i bhfeidhm ar thithe lena n-áirítear pubaill agus veaineanna inar shásaigh a riocht nó plódú an tástáil reachtúil. Tugann focail Acht na Gaeilge tú díreach siar go dtí an seandlí. Maidir le teaghlach gan aon uisce san áit a stop siad, ba thábhachtaí cé acu a tháinig an chomhairle chun soláthar a sholáthar nó chun an teach féin a iniúchadh.
Cé a chuimhnítear nuair a ghlactar le smaoineamh?
I mí Dheireadh Fómhair 2022 thionóil an Irish Traveller Movement a chomhaltaí i mBaile Átha Luain chun leithscéal Stáit a phlé. Aithnítear sa chuntas gur ghlaoigh Mincéirí ceann cheana féin. Aithníonn a cheannlíne tionól ar an ábhar sonrach sin. Tugtar “an chéad tionól náisiúnta riamh de Mincéirí” ar an gcruinniú. Fáiltím roimh vóta na mball do leithscéal a ghabháil. Tógaim ceist leis an bhfocal first. Cad a tharlaíonn do na 750 ball Tionóil sin nuair a bhuaileann léitheoir an abairt sin? I mí Feabhra 2026, thug stiúrthóir ITM Bernard Joyce an glao ar leithscéal foirmiúil os comhair coiste Oireachtas. Tá spás sa taifead poiblí dá chion féin agus do na daoine a d’ardaigh é nuair nach raibh mórán súil le héisteacht.
Bhí costas ag baint le labhairt faoi seo. Is cuimhin liom bheith ar a dtugtar buile, frith-lonnaitheoir agus frith-NGO. Is dóigh liom gur chaill mé cúig bliana is fiche de mo shaol mar gheall ar an streachailt le bheith le cloisteáil agus leis an eisiamh a tháinig leis. Labhair Mincéirí eile liom go príobháideach faoina dtaithí. Is féidir leo cinneadh a dhéanamh cathain agus cé acu ar cheart na scéalta sin a insint. Tá a fhios agam ó mo shaol féin cén fáth a bhféadfadh duine an praghas a mheá roimh labhairt go poiblí.
Rinne an Dr Sindy Joyce cur síos ar ghné amháin den gheataí ina cuid taighde le Mincéirí. Is féidir le heagraíocht iontaofa, fiú amháin, a ghníomhaíonn de mheon macánta, teorainn a chur le cé a chloistear má roghnaíonn sí cé na daoine aonair a mbuaileann taighdeoir leo. Ba é an freagra a bhí aici ná ligean d’eagraíochtaí an staidéar a fhógairt agus daoine óga a dhéanamh go deonach. Aithním an focal ó mo thaithí féin. I dtráchtas, is féidir le daoine plé a dhéanamh ar a ndéanann geataí. Nuair a bhain mé úsáid as faoi ionadaíocht pholaitiúil, fuair mé go raibh orm freagra a thabhairt ar mo dhearcadh. Ba mhaith liom an tsaoirse chéanna do Mincéirí sa saol polaitiúil. Ba cheart go mbeimis in ann ceist a thabhairt don Stát féin.
Tá leagan de seo sna hollscoileanna freisin. San Astráil, scrúdaigh na socheolaithe Maggie Walter agus Kathleen Butler an méid a múineadh do dhaltaí socheolaíochta faoi Chéad Daoine na tíre. Ag ceardlann níos déanaí faoi stiúir Butler, rinne na rannpháirtithe cur síos ar scoláirí Bundúchasacha a bhí ag déanamh na hoibre tosaigh agus tugadh aird ar leabhair bhána na socheolaithe. Labhair siad ar chomhdhálacha ar cheisteanna Dúchasacha inar cuireadh scoláirí Bundúchasacha ar aghaidh don phríomh chuireadh cainte. Seans nach mbeadh a fhios ag léitheoir an téacsleabhair ná ag an lucht éisteachta ag an gcomhdháil cé a chuir an t-ábhar os a gcomhair a saothar.
Thug an scríbhneoir Teju Cole nós gaolmhar ar an gcoimpléasc tionsclaíoch slánaitheoir bán. Ag scríobh dó faoi idirghabhálacha seachtracha san Afraic, d'fhiafraigh sé cad iad na daoine cearta a bhí ag teastáil chun cinneadh a dhéanamh faoi na rudaí a bhí ag teastáil ó dhaoine eile gan dul i gcomhairle leo. Coimpléasc slánaitheoir socraithe is ainm dom don eispéireas Éireannach. Smaoiním ar an Mincéir óg a bhí mé, ag déanamh cás le leithscéal a ghabháil go bhféadfadh fear eile é a dhíbhe go dtí gur chuala sé ó dhuine socraithe é. I mo thuairimse, freisin, ar Bhríd ag iarraidh ar a comhdhaoine socraithe spás a dhéanamh. Is é an rud atá tábhachtach domsa ná an bhfuil, tar éis do dhuine éigin a gcuid cabhrach a thairiscint, Mincéirí níos mó cainte a bheith aige ar cad a tharlóidh ina dhiaidh sin.
Tuigeann eagraíochtaí rud éigin faoin mbrú seo iad féin. I staidéar a rinne Comhairle na hÉireann um Shaoirsí Sibhialta in 2024, dúirt 37% de na freagróirí go raibh ciorrú déanta acu ar abhcóideacht, ar fheachtas nó ar chumarsáid ar eagla na heagla roimh cad a tharlódh dá maoiniú. Is í an cheist atá agam ná cad a tharlaíonn céim amháin níos faide síos. Má mheáíonn eagraíocht an riosca a bhaineann le labhairt go neamhbhalbh lena maoinitheoir, cad a mheáíonn Mincéir sula labhraítear go macánta leis an eagraíocht?
Conas a chuir daoine eile an cheist
I gCeanada, chuaigh Sharon McIvor agus Gail Stacey-Moore chun cúirte le Cumann Ban Dúchasach Cheanada faoi cé a shuífeadh ag na cainteanna bunreachtúla as ar tháinig Comhaontú Charlottetown. Bhí ceithre eagraíocht bhundúchasacha maoinithe ag an rialtas feidearálach chun páirt a ghlacadh. Ghlac na mná páirt i gcomhairliúchán comhthreomhar. Theastaigh uathu a gcomhlachas féin ag an mbord caibidlíochta, le maoiniú comhionann, toisc go raibh siad ag iarraidh go gcosnódh Cairt Cearta agus Saoirsí Cheanada mná faoi aon chóras nua féinrialtais. I 1994 chinn Cúirt Uachtarach Cheanada nach raibh a leithéid de dhualgas ar an rialtas maidir leis an bhfianaise a bhí os a comhair. Smaoinigh ar cad a bhí ar an gclár oibre. Bhí Ceanada ag plé ar cheart féinrialtas Bundúchasach a scríobh isteach ina Bunreacht. Bhí ar mhná dúchasacha dul chun na cúirte chun argóint a dhéanamh faoi cé a labhródh leo sa phlé sin.
Tá cás Cheanada níos sine a chuireann orm smaoineamh go cúramach ar m’argóint féin ar son toghcháin. Ag Sé Náisiún na hAbhann Móire i 1924, chuir an rialtas feidearálach comhairle thofa i bhfeidhm. Chuir na póilíní na taoisigh thraidisiúnta faoi ghlas amach as teach na comhairle. Tá blianta caite agam ag iarraidh Mincéirí a bheith in ann ár n-ionadaithe a thoghadh. Na focail a bheith in ann ábhar. Baineann an chéad chinneadh leis na daoine a bheidh ag maireachtáil faoin socrú.
In Aotearoa na Nua-Shéalainne tháinig an cheist síos cé a d'fhéadfadh idirbheartaíocht a dhéanamh ar éilimh Chonartha stairiúla do Ngāpuhi go léir. In 2015 chinn Binse Waitangi gur aithin an Choróin comhlacht caibidlíochta gan fianaise shoiléir gur thacaigh hapū, na grúpaí gaolta a raibh a n-éilimh i gceist, lena shainordú. D’oibrigh dhá chomhlacht Māori le chéile ansin ar thogra. Is fiú abairt amháin a thabhairt abhaile go hÉirinn. “Cinnfidh Hapū cé a dhéanfaidh ionadaíocht ar a leasanna.” Nuair a bhí togra athbhreithnithe réidh chun vótáil in 2018, dúirt ionadaithe Te Kotahitanga, Pita Tipene agus Rudy Taylor, go raibh sé in am ag Ngāpuhi a dtuairimí a chur in iúl.
San India ba í an cheist an bhféadfaí sliabh a bhaint le haghaidh báicsít. Déanann muintir Dongria Kondh Odisha adhradh i gcnoic Niyamgiri agus braitheann siad ar na foraoisí ann. In 2013, chuala dhá chomhthionól sráidbhaile déag an togra. Dhiúltaigh an dáréag ar fad é. Trí bliana ina dhiaidh sin, nuair a d’iarr rialtas an stáit babhta eile cruinnithe, rinne an ceannaire Dongria Kondh Lado Sikaka agus daoine eile achainí ar an ngobharnóir. Bhí a bhfreagra tugtha ag na sráidbhailte. Cén fáth go gcaithfeadh na daoine coinneáil le chéile chun é a thabhairt arís? Scrúdaíonn an staidéar Representing Indigenous Sacred Land freisin conas a rinne feachtóirí sa bhaile agus thar lear cur síos ar an Dongria Kondh chun tacaíocht a fháil. Is féidir leat an cuntas sin a léamh taobh leis an méid a dúirt Sikaka féin nuair a bhí vóta eile ag teastáil ón rialtas.
Sna Stáit Aontaithe, d'fhiafraigh Vine Deloria Jr. cad a bhain Indiaigh Mheiriceá amach as na hantraipeolaithe go léir a tháinig chun staidéar a dhéanamh orthu. D’fhéadfadh taighdeoir imeacht le hábhar do leabhar agus do ghairm bheatha. Cad a d'fhéadfadh na daoine a sholáthair an t-eolas a thabhairt abhaile? D'oibrigh Deloria freisin le scoláirí a bhí sásta a gceannaireacht a ghlacadh ó na Dúchasach. Léiríonn staidéar Grant Arndt ar a mhalartuithe leis an antraipeolaí Nancy Oestreich Lurie cad a bhí i gceist leis sin go praiticiúil. D’úsáid Lurie a post laistigh den antraipeolaíocht chun brú a chur ar a comhghleacaithe dul i ngleic leis na streachailtí a d’aithin na daoine dúchasacha féin. Fáiltím roimh an gcineál sin caidrimh oibre anseo.
San Astráil i mí na Bealtaine 2017, díreach seachtainí tar éis ár tráthnóna sa Dáil, d'eisigh toscairí Aboriginal agus Oileán Torres Strait Ráiteas Uluru ón gCroí. D’iarr siad go mbunófaí Guth na gCéad Náisiúin atá cumhdaithe sa Bhunreacht”. Roghnaigh na toscairí sin a dtogra, ina dtéarmaí féin, tar éis idirphlé réigiúnach. Tá stair dhifriúil ag na daoine seo agus tá tátail éagsúla bainte amach acu maidir leis na hinstitiúidí atá uathu. Is é an rud a labhrann liom in Éirinn ná an áiteamh atá orthu cinneadh a dhéanamh ar an ábhar iad féin.
Na focail agus an t-airgead
Naoi mbliana sular ghlaoigh mé anuas ón ngailearaí Dáil, bhí parlaimint eile tar éis gabháil le leithscéal a chloisteáil. An 13 Feabhra 2008 ghabh Kevin Rudd a leithscéal thar ceann Pharlaimint na hAstráile le muintir na nOileán Bundúchasach agus Oileán Thorres, go háirithe an Stolen Generations. Tógadh leanaí óna dteaghlaigh faoi dhlíthe agus faoi bheartais rialtais i ndiaidh a chéile. D'fhan na marthanóirí blianta fada chun a dtír a chloisteáil ag admháil an méid a rinneadh leo.
Sna laethanta roimh an leithscéal, chuir an dlíodóir Aboriginal Noel Pearson a mhéar ar an méid a bhí fágtha amach ag an rialtas. De réir mar a thaifeadann an t-iriseoir Aboriginal Amy McQuire é, dúirt sé, “Gheobhaidh Blackfellas na focail, coimeádfaidh na whitefellas an t-airgead.” Bhí sé ag caint ar chúiteamh. Níor thairg an leithscéal féin. Cloisim a cheist in Éirinn nuair a léigh mé focail Enda Kenny faoi chearta airgeadais. Chiallaigh aitheantas go mór do na daoine in aice liom. D’fhág sé fós teaghlach a d’fhulaing faoi bheartas an Stáit agus an gnó iomlán acu leigheas a lorg rompu.
An rud a iompraíonn teaghlach
“D’fhéadfadh bolláin ag an mbealach isteach chuig áit stad bealach idir gaolta a dhúnadh chomh héifeachtach agus a dhún sé an bóthar go carbhán. Chosain lá scoile laghdaithe am teagaisc dalta a fuair an chuid eile den rang. D’fhéadfadh taifead póilíneachta amhras a chur ar bhall teaghlaigh ó naíonán. Bhain gach cinneadh le húdarás ar leith. B’éigean do theaghlaigh maireachtáil lena ngaolta go rialta nuair a bhíonn na daoine gaolta níos minice a chailleadh nuair a bhíonn na daoine gaolta níos mó le chéile. bás." — More Than Sorry, caibidil 16, lch. 101.
Tá a fhios ag teaghlaigh lonnaithe ar fud an oileáin seo freisin cad atá i gceist le fás suas le duine éigin ar iarraidh ón teaghlach agus is beag míniú cá ndeachaigh siad. Nuair a labhraím ar thráma a bheith ag imeacht idir na glúnta, smaoiním ar na ceisteanna a gheobhaidh na leanaí. Cé a rinne an cinneadh? Cá bhfuil na taifid? Cé atá fós beo a d'fhéadfadh a insint dúinn? San Airteagal seo tá mé ag fiafraí cad a bhí i gceist leis na ceisteanna sin do Mincéirí.
Is fiú na figiúirí Eorpacha a cheartú. Measadh i dtuarascáil a foilsíodh in 2018 go raibh fadhb mheabhairshláinte ag 18.5% de dhaoine i bPoblacht na hÉireann in 2016, i gcomparáid le 17.3% ar fud an AE mar a bhí. Chuir sé sin Éire ar na cinn is airde san iomlán. Clúdaíonn an figiúr roinnt riochtaí, lena n-áirítear dúlagar, neamhord bipolar agus scitsifréine. Insíonn sé dúinn cé chomh coitianta agus a bhí na coinníollacha sin san iomlán. Ceist dhifriúil í an fáth a bhfuil anacair ann ar feadh na nglún, agus ní dhearna an staidéar sin imscrúdú ar éifeachtaí riail an choilíneachais. Chuir taighdeoirí
Mincéir ceist níos gaire don bhaile. Sa All Ireland Traveller Health Study, fiafraíodh de dhaoine fásta faoi na laethanta a raibh a meabhairshláinte go dona an mhí roimhe sin. Ba mhó seans go dtuairisceodh na daoine sin a chaill gaol nó cara le déanaí, agus iad siúd a thuairiscigh níos mó idirdhealaithe, ceithre lá dhéag dá leithéid. Fuarthas amach sa staidéar freisin go raibh bearna san ionchas saoil ag breith sa Phoblacht. D'fhág na figiúirí do 2008 an bhearna sin ag 15.1 bliain d'fhir Mincéir agus 11.5 bliain do Mincéir ban i gcomparáid le fir agus mná sa daonra níos leithne. Tugann na caillteanais sin práinn don cheist a scairt mé anuas ón ngailearaí.
Cad ba mhaith liom a chloisteáil mar leithscéal
Ba mhaith liom go n-ainmneodh an Stát na cinntí a bhfuil sé ag gabháil a leithscéal astu. Tóg an Report of the Commission on Itinerancy (1963). Ar leathanach 60 thaifead na coimisinéirí go ndearna claontacht áitiúil i gcoinne Mincéir tuismitheoirí agus leanaí an saol i dtithíocht dofhulaingthe do dhaoine a d'fhill ar an mbóthar. Ar leathanach 103 tháinig siad ar an tátal gurb é “ionsú an t-aon réiteach fíor”. Ba mhaith liom go míneodh Taoiseach an cinneadh sin i dtéarmaí a d’fhéadfadh teaghlach a aithint. Bhí a fhios ag an Stát cad a bhuail roinnt leanaí nuair a bhog a dtuismitheoirí isteach i dtithe. Chuir sé socrú fós mar aidhm dúinn go léir. D’éiligh comhdháil Mincéirs Whiden na Gaillimhe 2026 go ndéanfaí imscrúdú foirmiúil agus acmhainní imfhálaithe do na glúine atá le teacht. Ba cheart go mbeadh teaghlaigh in ann teacht ar ais i gceann bliana agus fiafraí díobh cad a rinneadh.
Cé a ghlacfaidh fianaise go díreach ó theaghlaigh? Cé a íocfaidh as an obair seo a leanas? Cén aire a chaithfidh teacht ar ais agus cuntas a thabhairt air? Ba mhaith liom na socruithe sin a bheith i bhfeidhm faoin am a sheasann an Taoiseach chun labhairt.
“Tá cúiteamh dlite toisc go leanann roinnt caillteanais ar aghaidh i bhfad i ndiaidh an chinnidh bhunaidh. Is féidir leithscéal a ghabháil idirscaradh. Nuair a osclaítear na taifid is féidir a insint faoi dheireadh do ghaolta a d’údaraigh é agus cén fáth. Is féidir le cúiteamh tuilleamh caillte a aithint. Má dhéantar rochtain ar áit stad a athbhunú, is féidir leis an rogha a thabhairt do theaghlaigh cónaí in aice lena chéile arís. Ba cheart do na daoine a d’fhulaing an caillteanas an obair sin a ordú agus a bheith in ann beart macánta a fháil ón gcomhlacht poiblí freagrach tar éis roinnt blianta a iarraidh. dúnadh Cinneann gach teaghlach cad is brí le leigheas ina shaol féin.” — More Than Sorry, caibidil 16, lch. 102.
Creidim freisin go bhfuil Mincéirí leithscéal ag eagraíochtaí áirithe. Áit a raibh magadh ar dhaoine mar gheall ar cheist a ardú tá an eagraíocht i mbun feachtais anois, éist leo. I gcás ina bhfuil cuntas ar ghnóthachtáil fágtha amach acu siúd a rinne an obair luath, ceartaigh é. Ba mhaith liom go n-admhófaí de réir ainm an Tionól níos luaithe. Tá sé tuillte ag na daoine a rinne an obair sin a stair féin a léamh agus iad anseo lena léamh.
Cé a dhéanann athbhreithniú ar na heagraíochtaí?
Creidim go bhfuil sé thar téarma athbhreithniú neamhspleách, faoi stiúir Mincéir ar eagraíochtaí náisiúnta a labhraíonn ar ár son. Rinne Alnoor Ebrahim staidéar ar an gcaoi a dtugann eagraíochtaí neamhrialtasacha cuntas ar a gcuid oibre. Fuair sé amach go raibh bealaí níos láidre forbartha acu chun freagairt do na daoine a thugann maoiniú dóibh ná do na daoine ar a bhfreastalaíonn siad. Is féidir le roinn cuntais a iarraidh sula n-eisíonn sí an chéad íocaíocht eile. Cad is féidir le teaghlach Mincéir a iarraidh nuair a labhair duine éigin leis an roinn sin ina n-ainm?
Bhí go leor eagraithe Mincéir ag baint le ceangail teaghlaigh, go minic le blianta nach raibh aon duine ag íoc as. Is é an t-ábhar imní atá agam ná cad a tharlaíonn nuair a bhíonn roinnt de na poist ag teaghlach amháin nach mór do theaghlaigh eile dul tríothu le go n-éistfear leo. Ba cheart go scrúdódh an t-athbhreithniú cé a shealbhaigh suíocháin bhoird agus róil cheannaireachta íoctha, cé chomh fada, cén chaoi ar fógraíodh folúntais agus cé a rinne na ceapacháin. Nuair a ghlac gaolta páirt i gcinneadh, ba chóir go léireodh na taifid conas a láimhseáladh an leas sin. Ba cheart go mbeadh Mincéirí lasmuigh de na heagraíochtaí in ann fianaise a thabhairt go díreach agus faoi rún. Foilsigh na torthaí agus tabhair seans do gach eagraíocht iad a fhreagairt.
Is é an rud a dtugann mé Gatekeeper Federation air ná an socrú ina gcaithfidh Mincéir a bheith ar théarmaí maithe leis na daoine atá ag an mbord cheana féin chun seans a bheith acu dul in aice leis. Caithfidh sin deireadh. Ba cheart go mbeadh teaghlach in ann scríobh chuig aire, seasamh don toghchán nó conspóid a dhéanamh faoina bhfuil ráite ag ionadaí gan gá le beannacht an ionadaí sin ar dtús.
As na rudaí ar fad a dúradh sa Dáil an tráthnóna sin, leanaim ag teacht ar ais go Bríd Smith ag tairiscint a cuid ama cainte a thabhairt suas. D'éist sí leis na daoine ag an ngeata. Bhí a fhios aici cé a bhí ar iarraidh agus cad a d'fhéadfadh sí féin a thabhairt suas chun spás a dhéanamh. Nuair a thagann an lá chun Taoiseach a leithscéal a ghabháil, tá súil agam gurb í an chéad cheist a cuireadh agus é á phleanáil ná ceist a d’fhéadfadh na teaghlaigh lasmuigh Leinster House a fhreagairt in 2017. Cé a chaithfidh a bheith sa seomra sin, agus cé a dhéanfaidh cinneadh? Tá
More Than Sorry: Travellers, the Irish State and the case for repair le teacht. Fiafraigh den Fhondúireacht faoin leabhar.
Foinsí sa bhunteanga
- Dáil debate, 1 March 2017, pp. 459–465 · Enda Kenny’s statement · The Irish Times on the call from the gallery · Reporting from outside Leinster House.
- Mincéirs Whiden’s founding in 2004 · Changing Ireland on the Assembly, spring 2009, p. 7 · Silvia Brandi on the 2010 apology call, pp. 98–99 · Galway assembly invitation, 2013.
- Bernard Sweeney and Dylan Foley, Seanad submission No. 9 · ITM’s account of Athlone, 2022 · Bernard Joyce’s 2026 opening statement · Mincéirs Whiden’s 2026 conference report.
- Equal Status Act 2000, section 3 · ICCPR, Article 27 · UN Declaration on the Rights of Indigenous Peoples, Articles 3, 18 and 26.
- Sindy Joyce, Mincéirs Siúladh, section 4.6.1 · Irish Council for Civil Liberties, That’s Not Your Role, 2024.
- Waitangi Tribunal findings · Ngāpuhi engagement report, April 2016.
- Six Nations at Grand River, historical account · Haudenosaunee Council of Chiefs’ land principles · The Uluru Statement from the Heart.
- Kevin Rudd’s parliamentary apology, 13 February 2008 · Amy McQuire on reparations and Noel Pearson’s warning.
- Maggie Walter and Kathleen Butler, Teaching race to teach Indigeneity · Indigenous Sociology for Social Impact, The Sociological Review · Teju Cole, The White-Savior Industrial Complex.
- Oireachtas Library & Research Service on the 1963 report, citing its findings on housing and absorption.
- Sharon McIvor and Gail Stacey-Moore’s case, Supreme Court of Canada, 1994 · Sharon McIvor on equality and participation in governance · Ngāpuhi representatives on taking the proposal to a vote.
- Lado Sikaka on the proposed second vote, The Indian Express · Representing Indigenous Sacred Land, a study of the Niyamgiri movement.
- Vine Deloria Jr.’s critique and responses from researchers · Grant Arndt on Deloria and Lurie, Journal of Anthropological Research · Alnoor Ebrahim on how NGOs answer to donors and communities, World Development.
- Report of the Commission on Itinerancy, chapter XIV, paragraph 14, printed pp. 97–98 (archived scan) · Summary Jurisdiction (Ireland) Act 1851, original text · Law Reform Commission on animal trespass, paragraphs 6.12–6.14 · Local Government Act 1925, section 20.
- OECD and EU, Health at a Glance: Europe 2018, figure 1.1 · McGorrian and colleagues on Traveller mental distress, 2013 · All Ireland Traveller Health Study, summary of findings, 2010.
- Timothy Snyder, The Genesis of Nations, Yale lecture, 2022 · Traveller culture and history, NCCA classroom resources. For the Ballyfermot delegation, see the Report of the Commission on Itinerancy, printed p. 30.
- Traveller Culture and History in Education Bill 2018 as passed by the Seanad · Michael McDonagh’s Maynooth Traveller Pride lecture. The account of the Bill’s referral and the chair’s reply comes from the Foundation’s correspondence, 23 October–3 November 2026.
- Bríd Smith speaking on the education Bill, Dáil Éireann, 1 July 2021 (video and transcript) · Bríd Smith’s contribution in the Official Report, 1 July 2021.